UNR

Układ polityczno-wojskowy między Ukraińską Republiką Ludową, a Polską



Ukraiński ruch narodowy rozwijał się dwutorowo. Jednym jego ośrodkiem była Galicja Wschodnia: tu ukraińscy narodowcy skonfliktowani byli z Polakami, niepodległość zamierzali uzyskać w oparciu o Austro-Węgry. Inaczej w Naddnieprzu, gdzie tamtejsi działacze zrazu nie wychodzili poza postulaty autonomii w ramach Rosji, ale gdzie i stosunek do Polaków był życzliwszy. W rezultacie w czasie rewolucyjnej zawieruchy 1917-1919 ukształtowały się dwa państwa ukraińskie: Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa (prezydent J. Petruszewycz) na terenie dawnych Austro-Węgier i Ukraińska Republika Ludowa (kierowana przez Ukraińską Centralną Radę, której prezesem był Wołodymyr Wynnyczenko) na obszarach wchodzących w skład imperium rosyjskiego. Ich stosunek do Polski różnił się znacznie.

III Uniwersał Centralnej Rady Ukraińskiej zapowiadał przyznanie autonomii narodowej ;narodom wielkorosyjskiemu, żydowskiemu, polskiemu i innym na Ukrainie. W ramach Centralnej Rady funkcjonował Sekretariat do Spraw Międzynarodowościowych z podsekretariatami polskim, rosyjskim i żydowskim. Nic więc dziwnego, że na tzw. Wielkiej Ukrainie Polska Organizacja Wojskowa opowiedziała się po stronie ukraińskiej w czasie walk z bolszewikami w listopadzie 1917 i lutym 1918 r., wsparła też powstanie ukraińskiego Dyrektoriatu przeciw prorosyjskiemu hetmanowi w listopadzie 1918 r. Natomiast ZURL znalazła się w stanie wojny z Polakami zanim jeszcze Polska odzyskała niepodległość. W obliczu klęsk URL i ZURL zawarły w styczniu 1919 r. unię (choć faktycznie Haliczanie nadal prowadzili samodzielną politykę).

24 maja Dyrektoriat URL zawarł ugodę polityczno-wojskową z Polską (delegacja ukraińska zgodziła się na cesję Galicji Wschodniej na rzecz Polski), 16 czerwca podpisany został formalny rozejm. Bazą Ukraińskiej Armii Ludowej (UNA) stał się rejon Czartoryska i Kamieńca Podolskiego. W listopadzie teren ten został obsadzony przez Wojsko Polskie, a Petlura wyjechał do Warszawy, by tam prowadzić negocjacje z polskimi władzami. Na polską stronę przeszło ponad 8 tys. żołnierzy ukraińskich, których potraktowano jako ochotników wojskowych obcej przynależności państwowej. W lutym 1920 r. rozpoczęto odtwarzanie jednostek ukraińskich: w Brześciu Litewskim 6. dywizji (płk Marko Bezruczko), w Kamieńcu Podolskim brygady płk. M. Szapowała (później przekształconej w 2. dywizję pod komend. O. Udowyczenki). 21 kwietnia 1920 r. Rzeczpospolita oficjalnie uznała Ukraińską Republikę Ludową, 22 kwietnia podpisany został traktat polsko-ukraiński a 24 konwencja wojskowa. W myśl traktatu granica między Polską a Ukrainą przebiegać miała mniej więcej tak, jak to później ustalił pokój ryski. Obie strony zobowiązały się do niezawierania z państwami trzecimi układów wymierzonych przeciw drugiej stronie, jak również udzieliły wzajemnych gwarancji praw mniejszościom narodowym. Ukraińskie urzędy wznowiły działalność w Kamieńcu Podolskim, przewidywano jednak (wobec słabości armii ukraińskiej) przejściową okupację Ukrainy przez siły polskie. Traktat uzupełniały ustalenia gospodarcze, co stwarzało podstawy do zaistnienia w przyszłości trwałej osi Warszawa-Kijów. W ten sposób urzeczywistniona być mogła koncepcja hetmana Iwana Wyhowskiego, współtwórcy Unii Hadziackiej (1658 r.).

Celem najbliższym było wszakże współdziałanie przeciw bolszewikom. W kampanii kijowskiej 1920 r. oprócz sił polskich uczestniczyły też oddziały UNA: 2. dywizja gen. Udowyczenki (3904 żołnierzy), 6. dywizja płk. Bezruczki (2125 żołnierzy) i powracająca z zimowego rajdu na tyły wroga grupa gen. Omelianowycza-Pawlenki (6347 żołnierzy). Zwycięstwa sił sprzymierzonych pozwoliły na przeniesienie 17 maja władz URL do Kijowa. Rychło okazało się jednak, że nie cieszą się one zaufaniem ukraińskiego chłopstwa – dowodnym tego znakiem był fakt, że do UNA udało się zmobilizować zaledwie 2-4 tys. ludzi Mimo to stan sił ukraińskich wzrósł w sierpniu 1920 r. do ponad 21 tysięcy żołnierzy.

Brak wsparcia miejscowej ludności był zasadniczą przyczyną klęski wyprawy kijowskiej a co za tym idzie – upadku Ukraińskiej Republiki Ludowej. Żołnierze Petlury nie odstąpili jednak swych polskich sojuszników. Wycofawszy się w porządku, bronili Dniestru od Zaleszczyk po Halicz; swe pozycje utrzymali aż do rozpoczęcia polskiej kontrofensywy. Zamościa broniła przed konnic. Budionnego w sierpniu 1920 r. m.in. ukraińska 6. dywizja, obron. dowodził płk Bezruczko. W chwili zakończenia działań wojennych siły UNA, rozciągnięte od Baru do Jampola, liczyły 17,5 tys. żołnierzy. Ponadto w skład poleskiego zgrupowania Bułaka-Bałachowicza wchodziła ukraińska brygada atamana Iskry-Łochwyćkiego.

Preliminaria pokojowe, podpisane w Rydze 12 października 1920 r., nie uwzględniały jednak Ukraińskiej Republiki Ludowej (co wiązało się z przewag. niechętnych Ukraińcom endeków w polskiej delegacji). W tej sytuacji Petlura wydał rozkaz, aby oddziały UNA posunęły się jak najdalej na wschód. Korzystają tu z pomocy Polaków: zawieszenie broni weszło w życie dopiero 18 października (żeby oddziały ukraińskie i białoruskie mogły wyruszyć poza linię frontu), a polska kawaleria zaatakowała w tym czasie Korosteń. Ukraińcy otrzymali też 40 wagonów sprzętu od Polski. Pod dowództwem ppłk. Sławka sformowana została ponadto Grupa Ochotnicza (1200 Polaków pochodzących z Ukrainy), która w listopadzie toczyła walki u boku Ukraińców. Pozwoliło to sowieckiemu dyplomacie Joffemu stwierdzić, że Polska prowadzi “zamaskowaną wojnę przeciw Rosji sowieckiej”. Na 11 listopada ukraińskie dowództwo zarządziło ofensywę, która jednak została uprzedzona atakiem bolszewików. W tych warunkach ofensywa UNA załamała się i już 21 listopada większość sił ukraińskich przekroczyła Zbrucz. Internowano 195 tys. wojskowych Ukraińców. Petlura osiada zrazu w pałacu Sanguszków w Gumniszkach, pracownicy instytucji URL koncentrują się w Tarnowie, Częstochowie i Warszawie. Przez pewien czas działa tajny rząd Republiki. W 1924 r. Petlura wyjechał do Paryża, gdzie dwa lata później zabity został przez żydowskiego emigranta S. Schwartzbardta.

Po raz ostatni zerwali się do walki Ukraińcy rok później. Ukraiński Sztab Powstańczy gen. Jurija Tiutiunnyka zorganizował trzy grupy, które w październiku i listopadzie starały się przedrzeć na Podole. Pod naciskiem Armii Czerwonej, zdziesiątkowane, powracają one jednak za granicę polską

Wiecej informacji o zołnierzach Semena Petlury
IDEA RESTYTUCJI UKRAIŃSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ (1920-1939)
ZURL pochod na Kijow i Odesse

Zasob Archiwalny 3YHP
Orginał tekstu Zakorzenie Numer specjalny Wszystkie dzieci Rzeczpospolitej